Wakker worden met een stijve nek

Opstaan en het hoofd bijna niet meer kunnen draaien: veel mensen kennen het. Een stijve nek na het slapen is vervelend, maar meestal onschuldig. De klachten gaan vaak binnen enkele weken vanzelf over. Dit artikel legt uit hoe zo’n stijve nek in de nacht ontstaat, wat helpt in de eerste dagen en welke slaaphouding de nek ontziet. Ook staat hieronder wanneer een stijve nek een reden is om de huisarts te bellen.

Hoe ontstaat een stijve nek tijdens het slapen?

In de slaap ligt de nek soms urenlang scheef of gedraaid. Denk aan slapen op de buik met het hoofd naar één kant, of aan een kussen dat veel te hoog of te laag is. De Britse gezondheidsdienst NHS noemt een nek die in de slaap in een ongemakkelijke stand vastzit, als een van de meest voorkomende oorzaken van nekpijn.

De nekspieren reageren op pijn door zich aan te spannen. Daardoor voelt de nek nog stijver. Soms zijn de spieren aan één kant zo strak dat het hoofd scheef staat. Artsen noemen dat torticollis, wat letterlijk ‘gedraaide hals’ betekent.

Vaak is achteraf geen duidelijke oorzaak aan te wijzen. Spanning en stress spelen mogelijk mee. Of tocht en kou een rol spelen, is volgens Thuisarts, de publiekswebsite van de Nederlandse huisartsen, niet zeker. Meer over hoofdpijn en duizeligheid bij een stijve nek staat op de pagina nekklachten.

Wat helpt in de eerste dagen?

Het belangrijkste advies klinkt misschien vreemd: blijf de nek gebruiken. Stilhouden voelt prettig, maar maakt de spieren juist stijver. Een beetje pijn bij bewegen is normaal. Het betekent niet dat bewegen schadelijk is.

Rustig bewegen

Thuisarts adviseert deze eenvoudige oefeningen, twee keer per dag:

• Buig het hoofd tien keer rustig naar voren en naar achteren.
• Kijk tien keer afwisselend over de linker- en de rechterschouder naar achteren.
• Breng tien keer afwisselend het linkeroor naar de linkerschouder en het rechteroor naar de rechterschouder.

Beweeg rustig en forceer niets. Lukt een beweging nog helemaal niet? Probeer het dan op een later moment opnieuw. Meer oefeningen staan op de pagina nekpijn oefeningen.

Warmte of kou

Veel mensen vinden warmte op de pijnlijke plek prettig, bijvoorbeeld een warme douche of een kruik in een theedoek. De NHS adviseert een kruik ongeveer twintig minuten, twee tot drie keer per dag. Wie kou fijner vindt, legt een zakje diepvriesgroente of ice pack in een theedoek vijf minuten op de nek, drie keer per dag.

Pijnstillers

Een pijnstiller maakt bewegen makkelijker. Paracetamol is de eerste keus. Neem het een paar dagen op vaste tijden, ook op momenten zonder pijn, en houd de aanbevelingen in de bijsluiter aan.

Helpt paracetamol niet genoeg? Dan zijn ibuprofen of naproxen een mogelijkheid. Deze ontstekingsremmende pijnstillers (NSAID’s) geven vaker bijwerkingen, vooral aan de maag. Overleg eerst met de huisarts of apotheek bij maag-, darm-, hart-, vaat- of nierproblemen, boven de 60 jaar of bij gebruik van andere medicijnen.

Liever niet

• Een halskraag. Die houdt de nek stil, terwijl bewegen juist helpt.
• Autorijden of fietsen zolang omkijken niet lukt. In het verkeer is over de schouder kijken nodig.
• Spierverslappers. Volgens Thuisarts helpen ze niet bij nekpijn, maken ze suf en zijn ze verslavend.

Hoe lang duurt een stijve nek?

Gewone nekpijn gaat meestal vanzelf over, vaak binnen enkele weken. Pak dagelijkse bezigheden geleidelijk weer op, ook als er nog wat pijn is. Bij een klein deel van de mensen houden de klachten langer aan: ongeveer 1 op de 7 mensen met nekpijn heeft na zes maanden nog last. Soms komen de klachten later terug.

Slaaphouding en kussen

Een nacht in een onhandige houding is niet altijd te voorkomen. Een paar aanpassingen maken de kans wel kleiner. Onderstaande tips kunnen helpen:

• Leg het hoofd op dezelfde hoogte als de rest van het lichaam, dus niet omhoog of omlaag geknikt.
• Gebruik een laag, stevig kussen en een stevig matras.
• Slaap liever niet op de buik. Het hoofd ligt dan urenlang naar één kant gedraaid.
• Draai de nek niet in bed, bijvoorbeeld om met het hoofd opzij te lezen of tv te kijken.

Bij slapen op de zij vult het kussen de ruimte tussen schouder en hoofd. Zo blijft de nek recht, zoals op de tekening hierboven.

Helpt een speciaal nekkussen?

Winkels verkopen allerlei ergonomische nekkussens. Het is niet aangetoond dat speciale kussens helpen bij nekpijn. Een overzichtsstudie uit 2021 in het vakblad Clinical Biomechanics zag bij mensen met langdurige nekpijn wel kleine verbeteringen met bepaalde kussens, zoals latex kussens. De verschillen waren klein en de onderzoeken hadden weinig deelnemers. De onderzoekers zagen ook dat vooral de vorm en hoogte van het kussen de stand van de nek bepalen, meer dan het materiaal. Een duur kussen is dus geen garantie. Belangrijker is een kussen dat de nek in lijn houdt met de rest van de wervelkolom.

Wanneer naar de huisarts?

Neem contact op met de huisarts in deze situaties:

• De pijn wordt erger in plaats van minder.
• De pijn is na twee tot vier weken nog niet afgenomen.
• Na vier weken lukt het bewegen van de nek nog steeds slecht.
• De pijn straalt uit naar een arm.
• De kracht of het gevoel in een arm neemt af.

Uitstralende pijn, tintelingen of minder kracht in de arm passen soms bij een beknelde zenuw. Lees meer over een nekhernia.

Direct bellen

Bel direct de huisarts of de huisartsenpost bij een plotseling stijve nek waarbij de kin de borst niet meer raakt, samen met een of meer van deze klachten:

• Koorts.
• Suf of verward zijn.
• Veel hoofdpijn.
• Meerdere keren overgeven.
• Paarsrode uitslag op de huid.

Deze combinatie wijst mogelijk op hersenvliesontsteking (meningitis). Dat is zeldzaam, maar vraagt om snelle hulp.

Deze pagina geeft algemene informatie en vervangt geen persoonlijk medisch advies van een huisarts of fysiotherapeut.